Neurobiologie van HSP

Huilebalken, stresskippen, indigokinderen, nieuwetijdskinderen, oude zielen, intuïtieve mensen… allemaal termen waar ik mee doodgegooid ben sinds ik eind jaren negentig ontdekte dat ik zelf hoogsensitief ben en geregeld wat informatie probeer te snuiven. Termen die ervoor zorgden dat ik eigenlijk niet meer verder wilde zoeken. Want ik was best geïnteresseerd in zelfontwikkeling, maar ik werd gek van alle geitenwollensokken types die informatie om zich heen gooiden alsof zij persoonlijk hadden uitgevonden hoe dat sensitieve wiel in elkaar zat. Die continu ‘aarden’ gebruikten in plaats van gewoonweg te wijzen op het belang van lichaamsbewustzijn en hoe je dat met alledaagse zaken kunt trainen. Gék werd ik ervan… En dus draaide ik het HSP-wereldje uiteindelijk de rug toe.

Maar ontkennen wie je bent, is nu eenmaal onmogelijk. Je komt jezelf in je leven toch elke dag weer tegen. En dus kwam ook vanzelf het moment dat ik mocht besluiten uit te gaan zoeken wie ik dan was en wat ik nodig had. Mijn zoektocht begon bij het zijnsmodel van hoogbegaafdheid en hoe meer ik over hoogbegaafdheid (en het verschil met hoge intelligentie) leerde des te minimaler werd ook de scheidslijn tussen hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid. En zo kwam HSP weer prominent in beeld.

Om te begrijpen wat hoogsensitiviteit is volgde ik afgelopen jaren diverse opleidingen en ontwikkelde ik een wetenschappelijke kijk op het fenomeen. HSP is een persoonskenmerk dat zichtbaar wordt in het functioneren van het brein. Hoogsensitieve mensen beleven de wereld op een andere manier dan mensen die deze eigenschap niet hebben. In deze blog ga ik in op de belangrijkste onderwerpen. 

Ik wens je veel leesplezier!
Warme groet, Xandra

 

Het diepere doordenken

HSP kenmerkt zich door een sterkere prikkelgevoeligheid en met name het diepere doordenken. In onderzoek bij hoogsensitieve mensen is een aantal andere zaken opgevallen. Op MRI-scans van hun hersenen werd zichtbaar hoe ze een sterker ‘ja’ of ‘nee’ respons hebben op emotionele foto’s, met name bij mensen die ‘dicht bij hen staan’. Op deze scans is te zien hoe de spiegelneuronen hun werk doen en ook de insula ‘licht vaak op’ in deze onderzoeken. Deze spiegelneuronen maken de emotionele en gevoelsmatige koppeling met de ander. De insula is het hersendeel wat je de ‘binnenkant’ van jezelf goed laat ervaren en waarmee je door middel van de kracht van spiegelneuronen ook de ander kunt aanvoelen. De kracht waarmee zaken bij hoogsensitieven binnenkomen, is daardoor sterk. Simpelweg zouden we kunnen stellen dat de zeer sensitieve hersenen altijd alert en ‘klaar’ zijn om te reageren op anderen. Lees ook de blog: ‘de hoofdzetel van het gevoel‘.

Onder alle mogelijke omstandigheden bleken positieve associaties gevonden worden voor hoogsensitieve personen in de anterior cingulate cortex (ACC) en pre-motor-area (PMA). Het eerstgenoemde gebied, de ACC, signaleert niet enkel prikkels met een belonings- of strafkarakter maar ook prikkels die gepaard gaan met reactieconflicten of fouten in gedrag. Zie ook mijn blog ‘een sterk functionerend OEPS-centrum‘. Het Pre-Motor Area (PMA) zorgt voor een lichamelijke reactie op visuele stimuli. Het gaat hierbij om bewegingen en lichaamshoudingen en dit hersengebied is met name ook betrokken bij aandacht en actieplanning. In combinatie met de zeer veelvuldig aanwezige spiegelneuronen en sterke insula werking lijkt duidelijk dat HSP’ers de binnenkant van anderen voelen en van daaruit een actieplanning maken met betrekking tot het belonings/strafkarakter.

Een hoogsensitief persoon zal ‘pauzeren en afwegen/controleren’, wat ook te zien is in het brein door middel van de activiteit in het dopaminerijke ventral tegmental area, ofwel VTA-gebied, dat betrokken is bij motivatie, cognitie en het verwerken van emoties (amygdala), waardoor het een rol speelt bij vermijding, angstconditioning en obsessief gedrag na afwijzing in de liefde. Daarnaast wordt het in verband gebracht met (drug-)verslaving en verschillende psychiatrische stoornissen. VTA-neuronen reageren supersnel op nieuwe situaties, onverwachte beloningen en beloningvoorspellende zintuiglijke signalen. De cellen in dit gebied reageren dan overeenkomstig hun ‘codering’ betreffende een beloning of faalverwachting, zonder dat hier een actieve gedachte aan vooraf gaat. Afhankelijk van de opvoeding die je als kind hebt gehad, zullen hierin andere afwegingen gemaakt worden. Een sensitief kind zal het immers ‘goed’ willen doen in de ogen van de ander. En wat ‘goed’ is, is afhankelijk van de omgeving waarin het zich begeeft of heeft begeven.

Om te doen wat ‘goed’ is (en schuldgevoelens te vermijden) in een bepaalde situatie is het als HSP ook nodig dat je je eigen gedrag kunt monitoren en (indien gewenst) kunt onderdrukken. Om je eigen gedrag te remmen zonder verdere invloed van buitenaf is een goed ontwikkelde dorsolaterale prefrontale cortex (DLPFC) nodig, wat te zien is aan de ontwikkeling van onder andere de executieve functies en het vermogen goed logisch te kunnen redeneren. Het lijkt er dus op dat bij iemand met HSP het brein gefocust is op het zo snel mogelijk de beste afweging maken, met name ook in reactie op anderen. De grote mate van bewustzijn en responsiviteit op diverse stimuli, waaronder harde geluiden, heldere lichten, sterke geuren en stemmingen van anderen ondersteunen gezamenlijk het idee dat HSP een eigenschap is welke geassocieerd wordt met verhoogd bewustzijn en ontvankelijkheid voor stemmingen van anderen.

HSP’ers zijn dus als het ware altijd gefocust op anderen en hebben de doelstelling om hen tevreden te stellen. Je alleen nog maar richten op anderen zal onherroepelijk tot gevolg hebben dat je op den duur niet meer weet waar jij zelf voor staat of wat je gelukkig maakt. De vraag is dus: wat is op dit moment het belangrijkste? En ook: wie gaat er vaak voor? Durf je keuzes te maken die door anderen niet altijd als prettig worden ervaren? Maar die je wel wilt maken omdat ze belangrijk zijn voor jezelf op dit moment?

Thalamus als poortwachter voor alle prikkels

De thalamus staat in deze ontvankelijkheid voorop. Dit is als een soort poortwachter in het emotionele brein. Deze laat bij mensen met hoogsensitiviteit meer prikkels door dan bij mensen die dit niet hebben. Simpelweg gezegd zien, horen en voelen hoogsensitieve mensen dus meer dan hun medemens. Maar dit kost hen ook wat. Ze betalen deze winst in snelheid met ‘stress’. In onderzoek kan dit bijvoorbeeld aangetoond worden middels de visuele zoektaak. Dit zijn bijvoorbeeld platen waarin dwars door elkaar een groot aantal letters en cijfers staan en vervolgens is het de bedoeling dat je zo snel mogelijk een lijn tekent van A naar 1 naar B en via 2 naar C totdat je aan het einde bent. Er zijn ook oefeningen met (lachende en huilende) gezichten of ‘zoek de verschillen’. Dit soort taken maken dat het makkelijk is om te meten wat bij iemand het stressniveau en de cognitieve prikkeling is.

Bij hoogsensitieve personen valt op dat ze dit soort taken sneller doen en minder fouten maken. Maar nadien kost hen dit veel. Het lijkt simpel gezegd alsof ze de moeite die ze moeten doen in minder tijd kunnen volbrengen, maar de rest van de tijd (die anderen nog nodig zouden hebben aan het zoeken) voor het herstellen hiervan. Vertaald naar de praktijk betekent dit; er is gedurende de dag een grote kans op overprikkeling. Er is behoefte aan pauze tussen de taken door om te zorgen dat de snelheid en foutloosheid ook bij toekomstige taken blijft.

HSP kenmerkt zich met name door die verhoogde prikkelgevoeligheid. Daarnaast is gebleken uit diverse hersenscans dat deze prikkels veel verschillende gebieden in het brein ‘aanvuren’. Met name doordat het brein zo actief wordt ontstaat het ‘diepere doordenken’ dat de HSP’er kenmerkt. En hierdoor kan ook sneller en foutlozer gewerkt worden. Mits het gaat om heldere vragen althans, daar waar ruimte is voor interpretatie zal het diepere doordenken benut worden om het ‘goede’ antwoord te vinden.

De kostprijs voor dit alles ligt vaak in stress en de neiging om jezelf (in rust en/of stilte) weer op te laden. Een ander gebied waarin we deze kostprijs terug kunnen zien is zelfregulatie. Door vermoeidheid kunnen de prefrontale gebieden verminderde activiteit laten zien en voor je het weet heb je je eigen planning gebroken, toch ‘ja’ gezegd waar eigenlijk een ‘nee’ beter had volstaan, ga je mee in de redenatie van de ander, ook al voel je ergens dat deze niet helemaal klopt of maak je minder goede keuzes. Wie kent immers niet het gevoel in de supermarkt aan het einde van de dag ‘dat het deze ene keer niet zo erg is om ook zoveel lekkere dingen uit te kiezen?’

HSP’ers hebben dus als het ware in snelheid en accuratesse een stap voor op anderen maar zetten daarna een stap achteruit. De vraag is dan: wat is beter? En ook: vergelijk jij je als HSP’er met niet HSP’ers? Zet jij door als het nog geen pauze is maar je behoefte hebt aan wat rust?

 

Amygdala: dreiging!!

Hoogsensitieve personen zijn meer gevoelig voor positieve en negatieve stimuli. Ze reageren niet alleen sterker op de zintuigen (gehoor, reuk, smaak, tast, zicht en evenwicht) maar kunnen ook sneller en sterker reageren op signalen van afwijzing of goedkeuring. Bij sommige sensitieve mensen lijkt het alsof hun brein continue in waakstand staat. Deze groep mensen voelt potentiële dreiging goed aan en ze zijn op hun hoede om fouten te maken of daarop aangesproken te worden. Tegelijkertijd kunnen ze ook maar moeilijk complimenten ontvangen of aangeven wat hun talenten zijn. Ze discussiëren eindeloos, ook met zichzelf. Kritiek zien ze altijd als negatief, commentaar betekent dat ze iets niet goed hebben gedaan en een ‘nee’ is een persoonlijke afwijzing.

In dit kader is het onderzoek naar rejection sensitivity (afwijzingsensitiviteit) interessant, wat wellicht een verklaring kan bieden. Downey en Feldman stellen in hun onderzoek dat iedereen een fundamentele motivatie heeft om erbij te horen. Om zich geaccepteerd te voelen, afwijzing te vermijden en de nood om zich aanvaard te voelen. Hoewel ieder mens deze behoefte heeft zien zij een bepaalde groep mensen die angstiger is voor afwijzing. Wanneer er een potentiële dreiging is om afgewezen te worden, zal deze groep mensen eerder geneigd zijn om door na te gaan denken te proberen te voorkomen dat er toekomstige afwijzing plaatsvindt, of ze proberen zaken uit te stellen of weg te komen door uit de situatie te stappen.

Wanneer je echter vanuit emotionele terugtrekking vaak zaken uit de weg gaat, sociale interacties niet aangaat of momenten van mogelijke afwijzing niet opzoekt dan verlies je oog voor positieve en neutrale elementen in sociale situaties. De blik wordt gericht op het negatieve en de omgeving continu gescand op dreiging. Uiteindelijk kom je zo in een negatieve stress-spiraal terecht want “wie zoekt die zal vinden”.

HSP’ers zijn meer gevoelig voor positieve en negatieve signalen van anderen. Hoe ga jij om met de afwijzing die je kunt ervaren? Durf jij jezelf elke dag af te vragen wat de kleinst mogelijke moedige stap is die je kunt zetten?

 

Stress? De hippocampus brengt de boel weer tot rust

De amygdala is als ‘eindbaas’ van de emoties degene die aangeeft of er een stressreactie dient op te treden. Dit gebeurt wanneer de emotionele prikkel heftig is. Er wordt dan gelijk een prikkel gestuurd die een kettingreactie in gang zet wat leidt tot de aanmaak van stresshormonen in de bijnieren. De adrenaline die aangemaakt wordt, zorgt ervoor dat bloeddruk en hartslag omhoog gaan, de energie uit glucose wordt vrijgemaakt en spieren worden gespannen om direct in actie te kunnen komen. De zintuigen worden scherper en het lichaam wordt voorbereid om te vechten of vluchten.

Door pauze te nemen, niet te lang onder stress te werken en prikkelloze momenten in te bouwen, zorg je dat er even minder stresshormonen worden aangemaakt en wat meer herstelhormomen. Ze brengen het  lichaam terug in “normaal” stand en zorgen voor reparatie, opbouw en rust. Ze brengen het feelgood gevoel terug in het lichaam waardoor het herstel kan beginnen.

Doe je dit niet dan blijft het lichaam in een staat van langdurige stress. Hierbij is er veel cortisol aanwezig in het lichaam welke zich zal blijven hechten aan de hippocampus, waardoor de receptoren niet meer bereikbaar zijn voor de meer positieve hormonen. Voor stress van een paar uur is dit gunstig. Je kunt hierdoor sterk vechten voor je leven en doen wat nodig is zonder te denken ‘dat het ook vast goed komt als je een uurtje pauze neemt’. Maar houdt dit te lang aan dan neemt op de lange termijn het relativerings- en nuanceringsvermogen uiteindelijk af of je creativiteit vermindert. Depressie veroorzaakt door een pijnlijk gemis aan vrijheid en keuze van eigen handelen is bijvoorbeeld een vorm van stress die leidt tot disbalans in het brein.

Herstel op de korte termijn is mogelijk door bijvoorbeeld rustige lichaamsbeweging (wandelen, fietsen of een sport zoals pilates) maar ook meditatie en mindfullness werken goed omdat deze de verbinding met de prefrontale cortex weer herstellen. Wanneer je geneigd bent om fouten te willen voorkomen of mensen niet graag teleurstelt dan kan dit leiden tot langdurige stress, onverklaarbare vermoeidheid of piekeren. Bij deze disbalans in het brein is een totaalaanpak belangrijk; voldoende B-vitamines en eiwitten binnen krijgen voor de aanmaak van herstelhormonen, voldoende rust en uren slaap en ook het voorkomen van stress én het versterken van je veerkracht middels de zeven emotionele uitdagingen!

HSP’ers zijn meer gevoelig voor subtiele signalen in hun omgeving en daarmee ook voor stress. Hoe ga jij op een gezonde en bewuste manier om met je lichaam, je emoties, ontspanning en je voeding?

 

De zeven emotionele uitdagingen

Matthew McKay, Patrick Fanning en Patricia Zurita Ona hebben tien effectieve interventies beschreven in hun boek, die tezamen een effectieve en universele aanpak bieden om emoties te lijf te gaan.  Zoals zij zelf zeggen ‘door de meest werkzame inzichten uit de cognitieve gedragstherapie te combineren met bewezen effectieve interventies uit dialectische gedragstherapie en acceptatie- en commitmenttherapie kunnen pijnlijke emoties niet alleen op de korte termijn, maar ook structureel aangepakt worden’. Met toestemming van de uitgever heb ik een model mogen ontwikkelen voor gebruik binnen GaveMensen welke deze tien interventies koppelt aan zeven emotionele uitdagingen.

  1. Doorzetten voor een waarde(n)vol leven

Door je waarden stijg je uit boven de waan van de dag. Als sensitief mens laat je je al snel leiden door emoties, je wilt onbehagen vermijden en je lekker voelen. Maar hierdoor kun je ook alle kanten op gaan vliegen, want emoties zijn veranderlijk en situatie afhankelijk. Door trouw te zijn aan je waarden krijgt je leven een hoger doel. Zingeving biedt je de weg naar passie en meer dingen doen waar je blij van wordt. Bovendien helpt het je prioriteiten te stellen, keuzes te maken, grenzen aan te geven en met minder schuldgevoelens door het leven te gaan.

  1. Denken in balans door oordelen en gedachten los te laten

Jezelf accepteren is loslaten wie je dacht te moeten zijn en acceptatie van wie jij nu bent en waar je nu staat, inclusief je onvolkomenheden, ziektes, gebreken en zaken die je nog te leren hebt. Dat betekent dat je kunt kijken naar wie jij nu bent en wat je goed en niet goed kunt. Het betekent dat het beeld van de buitenwereld en je eigen zelfbeeld hetzelfde zijn. Dat het maken van een blunder of niet voldoen aan je eigen ideaalbeeld niet leidt tot gedachten als “…dan ben ik waardeloos.”  Door jezelf er volledig te mogen laten zijn en niet meer te vechten tegen wat mogelijk als niet goed genoeg wordt gezien, ontstaat er ruimte voor groei en een stapsgewijze verbetering van jezelf of je levensomstandigheden.

  1. Betrokken deelnemen aan het leven

Bewust leven is leven in het nu. Ervaren wat er is. En ervaren wat er óók nog is, naast het zeer positieve of zeer negatieve wat je mogelijk ervaart. Te leven in het heden zonder je gedachten uit te laten gaan naar de toekomst of het verleden. Mindfulness en meditatie (ademhaling) maken het mogelijk om te zorgen dat je prefrontale cortex verbonden blijft met alle andere breingedeelten en je niet wegdwaalt in prettige of angstige gedachten.

  1. Lichaamsbewustzijn en delen wat in je is

Leer luisteren naar het fluisteren van je lichaam, opdat het niet hoeft te schreeuwen. We zijn in onze westerse wereld in de loop der jaren afgedwaald van het luisteren naar de signalen van ons lichaam. We denken met ons denken alles op te kunnen lossen in plaats van met ons gevoel. Maar daardoor pikken we de signalen die ons lichaam ons geeft niet of te laat op. Pas als de spanningen behoorlijk zijn opgelopen en we signalen krijgen als benauwdheid, vermoeidheid, hartkloppingen, hoofdpijn, buikpijn of een opgejaagd gevoel kunnen we ze niet meer negeren en moeten we er wel wat mee doen. Met een goed lichaamsbewustzijn ben je in staat te luisteren naar de signalen die je lichaam je geeft en wordt in balans blijven, grenzen stellen of keuzes maken een stuk eenvoudiger. Je leert jezelf beter kennen en effectiever omgaan met stressvolle situaties omdat je in een vroeger stadium kunt herkennen dat er iets ‘niet lekker zit’.

  1. Durf!

Wat is het moedigste dat je nu kunt doen? Vaak denken we ‘als ik mijn schouders er maar onder zet en het doe dan ga ik het vanzelf durven!’ Daarmee gaan we voorbij aan het toelaten van de ervaring. Het accepteren van de pijn, het ongemak, de frustratie, het niet weten, het niet kunnen. Om dit proces te omarmen mag je moed gaan trainen. Zodat al die gevoelens er mogen zijn. En jij je er nog steeds goed bij kunt voelen. En je ook in staat bent waardegerichte acties op te zetten omdát je het toe kunt laten.

  1. Stressbestendig doen wat gedaan mag worden

Stressbestendigheid is het totaal van vaardigheden waardoor je goed kunt omgaan met spanningen in je leven. Hierdoor kun je effectief blijven presteren ondanks tijdsdruk, onvoldoende middelen, tegenslag, teleurstelling of mensen met andere belangen die niet mee willen werken of zelfs tegenwerken. Het betekent dat je flexibel kunt omgaan met situaties, hulp kunt vragen en effectief om kan gaan met onzekerheid zoals vage richtlijnen, onduidelijke aanpak of tegenstrijdige instructies.

  1. Verbinding

Verbinding gaat om de interpersoonlijke vaardigheden en compassie die effectieve en heldere communicatie mogelijk maken. Hierdoor ontstaat niet alleen verbinding maar ben je ook in staat waardevolle relaties met anderen in stand te houden en te verdiepen. Ook met mensen waar je niet met plezier mee omgaat of die je tegen lijken te werken. De manier waarop je communiceert en overlegt over jouw wensen (dus geen eisen) is bepalend voor de relatie die je ervaart met de ander en het resultaat dat je bereikt. Verbindende communicatie vergroot je effectiviteit, het gevoel van geluk en het creëren van win-win situaties.

 

De hoogsensitieve ervaring is samen te vatten als ‘méér genieten, méér pijn’..

Je onbegrepen voelen, eenzaamheid, depressieve gevoelens, teleurgesteld zijn in anderen, jezelf proberen te bewijzen, angst, verlegenheid, pleasen, perfectionisme, schaamte en schuldgevoelens, jezelf ‘anders’ en daarmee verkeerd voelen, een laag zelfbeeld hebben. Allemaal zaken die niet hóren bij hoogsensitiviteit maar wel voor kunnen komen bij sensitieve mensen. Omdat ze nog niet goed hebben geleerd om te gaan met hun emoties en diepere doordenken. Dit is niet gelegen in de neurobiologische aspecten van de hoogsensitieve ervaring maar in stressklachten, overlevingsmechanismen en dader/slachtoffergedrag.

Daarom is het voor sensitieve mensen zo belangrijk om te kijken naar de wens achter frustratie, het verlangen achter verdriet en de verwachting achter woede en de blik op deze positieve wensen te richten. Om de pareltjes te zien in de dagen. Mensen te waarderen die dit brengen in de wereld. Zelf kleine stappen zetten om deze waarden te gaan naleven. In de zoektocht naar compassie van de ander mag je deze mildheid gaan geven aan jezelf. 

Voor wie dit nog een uitdaging is heb ik de basistraining ‘Imperfect Onderweg‘ ontwikkeld. En voor wie zich wil professionaliseren is de masterclass ‘Making Sense of Sensitivity’ een aanrader! 

 

Xandra

Xandra van Hooff (1976) woont in Wijchen samen met haar Lief en twee kinderen. Ze is opgeleid als docent biologie, mastercoach, mindsonar specialist, pedagoge en heeft haar Master Special Educational Needs cum laude afgerond. Ze heeft - voordat ze GaveMensen oprichtte - 10 jaar gewerkt in het onderwijs als leerkracht, zorgcoördinator, (interim) manager en locatiedirecteur in oa jeugdinrichtingen en jeugd GGZ. Het is haar missie mensen de ‘Moed om te Falen’ mee te geven. Zoals ze zelf zegt “laten we in onze schaamte compassie vinden, door onze teleurstellingen grootsheid creëren en in frequent falen moed aanleren. Want echte moed, de moed om te durven zijn wie je bent komt niet uit het denken voort. Die ontstaat in het contact met de ander en in je hart…”