Oneindig uniek

Er zijn momenten dat de herkenning van het ‘anders zijn’ zo voelbaar herkend wordt tijdens mijn lezingen en workshops dat het bijna overweldigend is. Soms ook hoor ik het mensen letterlijk zeggen. Dan komen er opmerkingen voorbij als ‘Ik heb me altijd anders gevoeld’, ‘Ik word nooit begrepen’ of ‘Ik heb een hekel aan groepen, omdat het nooit gaat over dingen die ik interessant vind’.

Herkenbaar? Maar wat betekent ‘anders’ voelen eigenlijk?
I.)    afwijkend; waarin onderscheid gemaakt wordt; verschillend; uiteenlopend. bv “het is anders dan anders”
II)   op andere wijze. vb “Deze keer heb ik het anders gedaan.”
III) 1) Afwijkend 2) Anderszins 3) Afwijkend van de norm 4) Abnormaal 6) Niet op dezelfde manier 7) Niet hetzelfde …

Anders lijkt dus in onze taal met name te duiden op een verlies van verbinding, een aanduiding van onverbondenheid of een separatie van minimaal twee zaken. Oké, goed. Maar om te zeggen dat ik hiermee de term en de emoties die erachter liggen compleet kan duiden.. nee. Nog niet. Wellicht brengt ‘uniek’ me verder

I)    enig in zijn soort. bv “een unieke gelegenheid/kans/belevenis/ervaring/vondst
II)  met bijzondere kwaliteiten, bijzonder goed.
III) 1) Apart 2) Alleen 3) Alleen bestaand 4) Alleen in zijn soort 5) Bijzonder 6) Eenmalig 7) Enigste 8) Fantastisch 9) Fenomenaal 10) Heerlijk 11) Kostelijk 12) Merkwaardig 13) Ongekend 14) Ongemeen 15) Ongewoon 16) Onvergelijkbaar

Als we dit rijtje met degene erboven vergelijken valt het op dat er ineens enkele positieve woorden tussen staan. Blijkbaar is anders en uniek ook bijzonder en heerlijk en fantastisch! Deze gevoelens kent echter niet iedereen die zich ‘anders’ voelt. Veel sensitieve mensen ervaren het als ballast en willen het gevoel liever kwijt. 

Maar wat maakt nu deze uniciteit? Hoe zijn zij anders dan anderen? Kazimierz Dabrowski deed onderzoek bij intelligente mensen met ontwikkelingspotentieel en beschreef hun intense manier van leven. Michael Piechowski werkte nauw met hem samen en heeft de vijf ‘overexcitibilities’ verder beschreven. In deze beschrijving kunnen we een verklaring vinden.

Over-excitabilities is een moeilijk te vertalen term, die zoiets als super-stimuleerbaarheid of hoge prikkelgevoeligheid betekent. Eigenlijk wordt daarmee simpelweg bedoeld dat je minder stimulans nodig hebt om een reactie (of emotie) op te roepen en dat een prikkel heftigere en langdurigere reacties oplevert. Daarnaast zijn de ervaringen vaak complexer en met een rijkere structuur.

Dabrowski beschreef vijf vormen van over-excitabilities welke hij terug zag komen, te weten: psychomotorisch (fysiek), sensueel (zintuiglijke waarneming en beleving), intellectueel (activiteit van de geest), verbeelding (voorstellingsvermogen) en emotioneel (intensiteit van de emoties, hoogsensitiviteit).

Met de beschrijving van de emotionele overexcitability, gaf hij mij inzicht in een specifiek onderdeel van hoogsensitiviteit in combinatie met een hoog ontwikkelingspotentieel, namelijk de sociaal-emotionele kwaliteit en valkuil van emotionele gevoeligheid. Deze zal dan ook het meest uitgebreid worden besproken.

Psychomotorisch:

Deze overexcitability wordt getypeerd door energie en het feit dat er over het algemeen weinig slaap nodig is. Er wordt gesproken in snel tempo of, zoals je zelf mogelijk graag zegt ‘anderen luisteren te langzaam’. Bewegingen worden gebruikt als uitlaatklep en onder stress kan hier een gewoonte of tic uit ontstaan. Winnen is favoriet het concurrentievermogen is groot. Snelle interventies, wilde sporten en/of hoge hoogten zijn geliefd. Vanwege deze kenmerken, evenals het voorkomen van impulsief gedrag kan deze overexcitabilitie verkeerd gediagnostiseerd worden als ADHD.

Ik herinner me Johan, een wat tengere jongen die altijd met een grote glimlach op zijn mond rondliep. Hij had altijd wat in zijn handen, een pen, een aansteker, een propje papier, het maakte niet uit, zolang hij het maar door zijn vingers kon laten gaan. Johan hield van skiën en parachutespringen en was vaak te vinden in het gezelschap van een groepje vrienden. Hij was succesvol in zijn werk. Zelf gaf hij aan mazzel te hebben gehad met dit baantje, waar hij zijn eigen gang kon gaan en zijn eigen tijd kon indelen zolang zijn resultaten maar goed waren. Op school was hij afgezakt van VWO naar MBO omdat hij het niet volhield in de bankjes te blijven zitten. Liever zocht hij uit hoe het koffieapparaat gekoppeld kon worden aan zijn wekker of hij een brommer niet alleen kon opvoeren maar ook voor- en achteruit kon laten rijden zodat de politie hem nooit zou kunnen grijpen. Impulsief was hij zeker, maar in echt gevaarlijke situaties was ie eigenlijk nog nooit verzeild geraakt.

Verbeeldend:

Een levende fantasie en voorliefde voor poëzie, muziek, drama of fantasy is wat deze overexcitability kenmerkt. Er is een groot gevoel voor humor en vaak wordt er gebruik gemaakt van beeldspraak en metaforen. Bij verveling is er een neiging om gemakkelijk weg te dromen. Bij kleine kinderen is de grens tussen werkelijkheid en fantasie niet altijd even duidelijk. Door de enorme fantasie is het namelijk ook mogelijk dat er niet alleen plezierige dingen verzonnen worden maar dat juist hun fantasie met ze op de loop gaat. Angst voor een worst-case scenario kan dan ontstaan, zeker in nieuwe of onbekende situaties.

Paul was een gevoelige jongen die vaak bij de meisjes te vinden was. Daar vond hij de aansluiting die hij zocht. Ze gaven hem tips voor goede boeken en soms gingen ze samen naar het theater. Paul schreef het liefst gedichten, zodra hij zijn pen op papier zette kwam er een mooi verhaal uit, vaak gekoppeld aan zijn eigen emoties op dat moment. Paul was geen jongen die je gemakkelijk zag rondhangen in verlate gebouwen of achtersteegjes. Nog voordat hij zo’n terrein benaderd had, kwamen er duizenden enge scenario’s naar boven drijven die maakten dat hij rechtsomkeert maakte. In dit soort extreme gevallen vond hij die angst niet zo erg. Dat hij echter de liefde van zijn leven was misgelopen en zijn dromen niet na durfde te jagen vond hij soms wat spijtiger.

Intellectueel:

Een zeer brede interesse, wellicht zelfs een onstuitbare intellectuele honger in allerlei uitlopende onderwerpen is wat deze overexcitability kenmerkt. Dit zijn de frequent lezers met een voorliefde voor kennis en (zelfstandig) leren, die in gedachten verzonken kunnen zijn en zoeken naar antwoorden op de vele vragen die in hen opkomen. Vragen waarmee ze op zoek zijn naar de waarheid. Er leeft een behoefte om de vraag beantwoord te krijgen ‘waarom’ dingen zijn zoals ze zijn, waarom ze zo gedaan worden en of dit wel de beste manier is. Het antwoord op deze vraag vinden ze overigens het liefste zelf. Dit typeert hun onafhankelijke wijze van leven.

Harm werd op de basisschool al boekenwurm genoemd. Hij zat het liefst in een hoekje van de bibliotheek te bladeren in dikke zware boeken. Op zijn 14e had hij de werken van grote filosofen doorgenomen en ging hij op zoek naar mensen die met hem wilden discussiëren over de belangrijkste vragen in het leven. Eenmaal volwassen nam hij vaak een adviserende rol aan in zijn werk, een rol die hem goed paste, maar hem niet altijd in dank werd afgenomen. Hij wilde zijn werk graag goed doen, maar om dit te doen wilde hij graag begrijpen waarom het bedrijf werkte zoals het deed. Om aan die kennis te komen stelde hij vragen waarop hij onbevredigende antwoorden kreeg. Hij was dan ook blij als hij weer thuis was. In zijn eigen vertrouwde omgeving had hij elke week wel een ander onderwerp waar hij zich in verdiepte. Zodra iemand iets benoemde wilde hij er alles van weten en zocht heel het internet af op zoek naar de antwoorden op zijn vele vragen.

Sensueel (zintuiglijke waarneming en beleving):

In algemene zin staat de ‘sensual overexitability’ voor zintuiglijke en esthetisch genot waaronder zien, ruiken, proeven, aanraken, horen, het beleven van vreugde in mooie objecten, de klank van woorden, muziek, vorm, kleur , balans. Geur, smaak en geluid komt bij jou sterk binnen en in sommige gevallen ben je ook gevoelig voor de structuur van voedsel. Je kunt gehinderd worden door zaken die anderen niet in de gaten hebben, zoals een geur of een kriebelend label. Doordat alles versterkt binnenkomt, heb je veel behoefte aan comfortabele gevoelens. Je bent een levensgenieter die optimaal kan genieten van schoonheid, natuur, kunst, boeken, sieraden of andere zaken die subtiel plezier geven.

Mieke hield de mouw van haar trui voor haar mond zodra ze op de markt langs de viskraam liep. En in de supermarkt mocht ze dit patroon steeds vaker ook herhalen nu winkels hadden besloten dat een bakoven een lekkere geur zou verspreiden in de winkel die de omzet zou doen stijgen. Stiekem vroeg ze zich af waarom dit soort geuren niet verboden werden. Het kwam niet in haar op dat anderen er geen last van hadden. Mieke was gevoelig, niet enkel voor geuren, maar ook voor de structuur van voedsel. Rauwe groente of juist blubberige dingen, een gladde pap met brokjes erin, een vetrandje aan vlees, het kon haar allemaal doen gruwelen. Soms knipte ze ook de kaartjes uit haar kleding, en sokken deed ze bijna altijd binnenstebuiten om geen last te hebben van de naadjes.

Mieke was een vrouw die heerlijk kon wegdromen bij een goed muziekstuk en soms ging ze op zondag naar een museum om zitten voor een goed schilderij om mee te gaan in de diverse nuances die dit stuk rijk was. Aan winkelen of concerten bezoeken had ze een hekel. Niet omdat ze het niet leuk vond, maar na afloop was ze zo moe, overprikkeld en uitgeput dat ze vaak lange tijd nodig had om weer in balans te komen.

Emotioneel (intensiteit van de emoties):

Bij de emotionele overexcitability zijn de gevoelens en emoties geïntensiveerd. Het omschrijft zowel positieve als negatieve gevoelens, alsook de snelle schakeling tussen de diverse emoties. Je bewust worden van de gevoelens van anderen alsook je eigen complexe binnenwereld is een onderdeel van deze intrapersoonlijke kwaliteit. Jij bent je meer dan anderen bewust van gevoelens van spanning in je buik, het bonzen of juist overslaan van je hart, blozen en zweethanden. Daarnaast zijn je sterke affectieve uitingen kenmerkend. Zo kun je wellicht in sommige situaties schuchter of verlegen overkomen maar heb je ook momenten dan je overloopt van enthousiasme, extase, euforie en trots. Ook gevoelens van schaamte, angst, onzekerheid, eenzaamheid en schuld ervaar je intens. Je gevoelens zijn gedifferentieerd, je hebt een sterke dialoog en kunt vervallen in zelf-oordeel. Je hebt een sterk emotioneel geheugen, jaren later herinner je nog de ondertoon waarmee iemand iets vertelde of de manier waarop iemand keek en wat dit emotioneel betekende. Je hebt een capaciteit voor diepe relaties en sterke emotionele banden. Hoewel je hierdoor soms moeite hebt je aan te passen aan nieuwe omgevingen zorgt het ervoor dat je je diep verbindt met personen, plaatsen of dieren. Je bent compassievol en ontvankelijk voor anderen.

Je bent empathisch en compassievol en je bewust van jouw complexe gevoelens en (soms) extreme emoties. Je kunt de gevoelens van anderen goed overnemen omdat je primaire empathie goed ontwikkeld is. Dit kan leiden tot vermoeidheid of de neiging om aan het eind van de dag sterk emotioneel te reageren omdat je lichaam onvoldoende tijd heeft gehad al deze emoties te verwerken en een plek te geven. Daarnaast voer je sterke innerlijke dialogen. Je praat met jezelf over wat je deed, doet, gaat doen of gedaan zou moeten hebben, vaak in relatie tot de ander. Sfeer en gevoelens van anderen voel je feilloos aan en je hebt een sterk inzicht in sociale interactiepatronen. Je hanteert hoge normen, bent je zeer bewust van goed en kwaad, van onrecht en hypocrisie. Je leeft intens en kunt je sterk hechten aan mensen, plaatsen en dingen, waardoor je soms moeite hebt met verandering en veel behoefte ervaart aan veiligheid. Ook jaren na een bepaalde gebeurtenis ben je sterk in staat de emoties te ervaren die er op dat moment speelden en ook kun je vaak nog tot in detail vertellen wat er gebeurde.

Annemieke is een vrouw die door anderen soms als schuchter of verlegen wordt ervaren. Haar emoties, die ze veelal voor zichzelf probeert te houden, worden door anderen vaak als extreem omschreven. Annemieke heeft geregeld last van angstige gevoelens, zeker waar het ‘anderen’ betreft, waarbij zij zichzelf mag uitspreken of laten zien. Haar emoties wisselen elkaar af, van eenzaamheid tot willen helpen en schuldgevoel, ontoereikendheid, minderwaardigheid en ook verantwoordelijkheidsgevoel, onmacht , depressieve periodes en enorm plezier. Ze kent het allemaal. Ze voelt zich over het algemeen best tevreden met haar leven. Ze zorgt graag voor anderen en zij waarderen dit ook aan haar. Annemieke heeft het beste met hen voor en het laatste wat ze wil is iemand tot last zijn. Stiekem hoopt ze dat er ook iemand is die haar opmerkt. Het enige wat ze echt storend kan vinden is de hoge mate van vermoeidheid die ze ervaart, haar buikpijn en migraine aanvallen. Ze weet dat ze fysiek reageert op emoties, maar heeft geen idee hoe daar wat aan te veranderen.

 

Herken jij de emotionele overexcitability? 

De emotionele overexcitability staat bekend als de gevoeligheid welke meestal het eerste in het oog springt bij ouders. En hoewel de meeste mensen die ik spreek niet meer weten hoe ze precies reageerden als kind, kunnen velen nog haarfijn vertellen over de reacties die ze kregen (en krijgen) van hun omgeving; ‘stel je niet zo aan’ of ‘doe niet zo moeilijk’. Velen passen zich daardoor aan en werpen een muur op, of, als dat niet lukt, beginnen ze situaties te vermijden waarin ‘wie ze werkelijk zijn’ zichtbaar wordt.

Het is de emotionele overexcitability die daarmee het meest ondergewaardeerd is, niet enkel in kleine kring, maar wellicht ook wereldwijd. Ook al circuleren er steeds vaker artikelen waarin juist de empathisch leider wordt aangehaald, toch is dit nog bijna net zo’n vreemde eend in de bijt als een vrouw op topniveau.

En toch, hoe zou het zijn als deze kwaliteit je grootste kracht zou zijn? Als dat wat je als kwetsbaarheid hebt gezien jouw grootste kracht is? Als je jouw gave gaat erkennen, waarderen en koesteren? Dat je durft te zien dat je vele malen gevoeliger bent dan anderen ooit zullen zijn en dat je daardoor niet langer boos hoeft te worden op hen die jou niet lijken te begrijpen maar dat je hen mag leren hoe je dit ‘doet’. Wat als jij rolmodel wordt in het inzicht geven van ervaringen van intense pijn, maar ook van blijdschap, intense liefde en verbinding?

Verbinding? Ja! Verbinding.
Want de emotionele overexitability vormt, via zelfreflectie, de basis van de relatie tot jezelf en vormt, via medeleven, empathie en responsiviteit, de basis van jouw sterke relatie met anderen. De emotionele overexitabilitie gaat dus niet over emotionaliteit maar legt de basis voor verbinding. Verbinding met je zelf en de ander via intensiteit en sensitiviteit.

Wat als we allemaal onze unieke sensitieve zelf aan de wereld gaan tonen en daarmee anderen leren wat verbinding precies is? Zou je dapper genoeg zijn om jouw kwetsbaarheden tijdens groeien en ontmoeten te laten zien aan de wereld zodat anderen hierdoor geïnspireerd kunnen raken?

Zou je iemand durven aanzetten tot empathie en compassie door jouw daden van pure moed te delen? Zou je voldoende durven vertrouwen op wie je bent dat je vanuit daar de stap durven maken om te gaan staan voor wat je anderen wilt meegeven? Durf je de weg vrij te maken voor volledige zelfacceptatie en je authentiek aan de wereld te laten zien zonder enige vorm van verontschuldiging? Welke delen van jouw unieke emotionele persoonlijkheid wachten om onthult te worden en welke gevolgen zal dit hebben voor de wereld?

Xandra van Hooff

Xandra van Hooff (1976) woont in Wijchen samen met haar Lief en twee kinderen. Ze is opgeleid als docent biologie, mastercoach, mindsonar specialist, pedagoge en heeft haar Master Special Educational Needs cum laude afgerond. Ze heeft - voordat ze GaveMensen oprichtte - 10 jaar gewerkt in het onderwijs als leerkracht, zorgcoördinator, (interim) manager en locatiedirecteur in oa jeugdinrichtingen en jeugd GGZ. Het is haar missie mensen de ‘Moed om te Falen’ mee te geven. Zoals ze zelf zegt “laten we in onze schaamte compassie vinden, door onze teleurstellingen grootsheid creëren en in frequent falen moed aanleren. Want echte moed, de moed om te durven zijn wie je bent komt niet uit het denken voort. Die ontstaat in het contact met de ander en in je hart…”