Gecontroleerd ontploffen

‘Heike, het is tijd dat je de computer gaat afsluiten, Jeroen is nu aan de beurt’. Ik zeg deze zin terwijl ik achter de computertafels langs loop. Ik bemerk direct dat de boodschap “niet binnenkomt”. In een flits mag ik beslissen, ga ik laten merken dat ik dit door heb of doe ik net of het me ontgaat dat ze júíst geen non-verbale reactie geeft en loop ik door.

De beslissing
Ik weet heel goed dat ik het niet gelijk moet laten merken, dat ik leerlingen de kans mag geven om te besluiten toch te doen wat ik vraag. Kees van Overveld schrijft het ook in Groepsplan gedrag; boodschap geven, doorlopen en bij ‘het volgende rondje’ gewoon nogmaals de boodschap geven…

Heike echter is geen gewone leerling en mijn klas geen gewone klas. Heike heeft een vorm van autisme waarbij ze regelmatig ontploft door de heftigheid aan emoties. Zowel angst als woede kan haar triggeren tot een uitbarsting. Een ontploffing die, zo had ik in de maanden dat ze in mijn klas zit gemerkt, voorafgegaan wordt door het negeren van de boodschap. Als ze zich goed voelt dan is ze redelijk volgzaam. Als ze echter geïrriteerd is, is ze me meestal zo behulpzaam dat ze zowel verbaal als non-verbaal laat merken dat ze niet gehoor zal geven aan mijn oproep. Alsof ze zowel mij als zichzelf de tijd geeft me voor te bereiden, want ‘als de kettingreactie is gestart’ is deze niet meer te doorbreken. En nu mag ik dus een beslissing nemen of ik direct aan haar laat merken dat ik doorheb dat ze ‘in haar eigen wereld verkeert…’

Ik besluit het laatste en terwijl ik doorloop bemerk ik dat mij gedachten vorm geven aan een intuïtief gevoel: als ik was blijven staan dan had ik contact moeten gaan maken. Een hand op de schouder was bij Heike not-done, zeker niet vanuit een positie achter haar. Dat was veel te onveilig. Het neerleggen van mijn hand op de tafel naast haar hand die op de computermuis rustte had normaal gesproken wel gekund, maar blijkbaar had ik aangevoeld dat ik dit vandaag niet had moeten doen. Ik had naast haar kunnen neerknielen maar als ze al ‘op ontploffen’ stond had ze me fysiek kunnen raken in deze houding en had ik me niet kunnen verdedigen.

Ik ging snel in mijn gedachten de ochtend na. Ze was in contact geweest met mij en anderen, soms bozig, geïrriteerd. Niet dromerig, zoals ze ook soms kon zijn, of vermoeid na nachten niet slapen. Waarom had ik onbewust gevoeld dat ik niets moest laten weten?

De afgelopen dagen had ik veel overleg gehad met de leefgroep. Heike woont vanaf kleuterleeftijd op groepen met slecht tot matig resultaat. Nu, aan het einde van haar puberteit willen we toch nog een poging doen haar gedrag te begrijpen en het daarmee mogelijk te gaan wijzigen. De jeugdpsychiater heeft op een congres informatie over MCDD gekregen en herkent Heike hierin. Ze heeft het ons uitgelegd en aan ons de kunst om tijdig te herkennen waarnemer de spanning oploopt zodat we kunnen proberen om ‘haar interne emotie-bom gereguleerd tot ontploffing te brengen’

Inmiddels heb ik alles op een rijtje, loop naar de gang en bel de leefgroep. Leg hen uit dat Heike van de computer moest maar niet wilde. Dat ik het slechts 1x gevraagd had en dat ik normaal gesproken pas zou bellen bij escalatie. Maar dat ik het nu voor wilde zijn.

In de tussentijd
Ik voelde me enigszins schuldig, zou ze niet boos op mij worden als ze zag dat de leiding haar op kwam halen? Natuurlijk hadden we de aanpak met haar doorgenomen maar het gaat hier wel om een mens met gevoelens, en dat is ‘in het moment’ soms anders als je vantevoren bedenkt en afspreekt. Ze ging zo goed de laatste tijd, juist weinig grote incidenten. Maar ja, als je wilt ‘leren’ dan moet je ook inschattingsfouten durven maken bedacht ik me…

Waren nu de onbeheersbare woede-aanvallend die ze kon krijgen als ze haar zin niet kreeg vervangen door woedebuien die je kon zien aankomen? Zou dit het keerpunt worden? Tot op heden zeiden we als begeleiding achteraf tegen elkaar ‘ja, het zat er aan te komen’. Nu was ik benieuwd of we het konden reguleren.

De groepsleiding kwam, gaven ze me aan door de telefoon. Ze zouden er over 2 minuten zijn. Ik kon niet voorspellen wat er dan zou gebeuren…. Het was niet de eerste keer dat mijn lokaal verbouwd werd. En dus bereidde ik de klasgenoten voor. Als eerste ging ik bij Rosha zitten, zij was autistisch en ik moest haar uitleggen dat ze ‘naar buiten gingen’ ook al was het nog geen pauze. Het woordje ‘veiligheid’ triggerde het besef dat dit het signaal was dat alle regels brak. Ze stond op en ging. Ik gebaarde de rest van de leerlingen haar te volgen naar buiten. Wenkte hen en maande aan om sneller te lopen. Zelfs mijn meest tegendraadse leerling stond op, hij besloot dat het een mooie kans was extra pauze te houden. Ik slaakte een zucht van verlichting dat dit gedeelte zo goed ging.

Heike moest inmiddels iets merken. Ze moest dit opvangen, het kon niet anders. Maar ze reageerde niet. Ondertussen hoorde ik de groepsleiding het gebouw binnenkomen en ik draaide naar de deur om met hen te overleggen.

Hét moment
Vier man sterk stonden ze daar. Ik schrok er gewoon van! Jee, als ik Heike was en me nu omdraaide zou ik flippen denk ik… Maar zij hield haar aandacht bij het scherm. Op fluistertoon spraken we af wie er naar Heike zou gaan om te overleggen.

Ik ging samen met een mannelijke groepsleiding naar haar toe. Mocht het nodig zijn dan kon hij haar direct in houdgreep nemen. Ik ging aan de rechterzijde door mijn knieën, keek haar aan en zei. Heike, ik weet dat je me gehoord hebt toen ik vroeg of je de computer uit wilde zetten. Ze negeerde me en ik ging door. Heike, dit is een keerpunt heb ik het gevoel. Volgens mij heb je behoefte aan een time-out op de groep. Deze keer kreeg ik direct reactie. Ze schoof haar stoel met een ruk achteruit, slingerde haar computermuis tegen de muur en riep: ‘godverdommese trut, je weet helemaal niet hoe ik me voel’.

‘Dat weet ik ook niet Heike, maar ik weet wel dat je minder problemen krijgt als je op de groep je woede eruit gooit, bijvoorbeeld in je kamer, de tuin of op de time-out, dan hier in de klas. Ik heb overlegd met de groepsleiding en we willen je graag die kans bieden. We denken dat jij snapt dat je beter voor jezelf kunt kiezen!’

Hierop gaf ik een kort knikje naar de groepsleiding, hij stapte achteruit en ook ik draaide een kwartslag van haar weg om meer ruimte tussen ons te scheppen alvorens op te staan. Samen liepen we naar de drie begeleiders die rustig stonden af te wachten… ‘kom Heike, dan gaan we… loop maar mee…’

Het leek een eeuwigheid te duren. Ingespannen keken we naar haar gebogen rug en de van spanning hoog opgetrokken schouders. Toen een zucht. Een tik tegen de uit-knop van de computer. De stoel die langzaam achteruit schoof. Ze sjokte naar haar plek, pakte rustig haar schoolwerk, selecteerde het uit zoals ze altijd aan het einde van de schooldag deed en nog altijd zonder ons aan te kijken liep ze voor ons langs en ging naar de buitendeur. ‘Nou, komen jullie ook nog mee?’ vroeg ze zonder op te kijken. Twee groepsleiders haalden hun schouders op, de vrouw in het gezelschap gaf antwoord; ‘ja, we komen mee’. En met een korte knik, zoiets van “we zien het wel” namen ze haar mee.

Hoe zou het gaan?
Mijn lessen gingen na de pauze gewoon weer verder en om 12 uur was ik benieuwd hoe het op de groep was gegaan. Was ons plan gelukt? ‘Als een engeltje’ kreeg ik echter te horen. Ze had genoten van de extra vrije tijd. Er schoot een vervloeking door mijn hoofd. Dus tóch verkeerd ingeschat! Ik baalde van mezelf.

Maar toen ik om 1 uur de jongeren weer op school ontving was Heike er niet bij. Ik keek de leerlingen vragend aan, mijn hoofd dwaalde richting de buitendeur. Kino ving mijn blik op en zei ‘die komen niet hoor, die zijn bezig met Heike, ze is net geflipt door de opmerking van Jeroen’. Ik schrok op, mijn blik ging langs de leerlingen die binnen waren gekomen. Inderdaad, ik mistte ook Jeroen…

De middag leek eindeloos te duren maar toen ik om 3 uur voor overdracht naar de groep liep werd ik met een grote glimlach ontvangen. Ze vatten de middag voor me samen: korte uitbarsting, volgende keer gaan we de spanning direct opvoeren met verplicht extra kamer opruimen ofzo. Ze zat inderdaad echt ‘tegen de grens’ want ondanks de extra rust was er weinig voor nodig… Nu lag ze even te slapen op haar kamer, blijkbaar was de spanning voldoende weggezakt en kwam er weer rust in haar lichaam.

Verloren toekomst teruggevonden
Deze dag bleek een omkeer te brengen in de aanpak van Heike. In de maanden die volgden leerde ze zelf haar spanning steeds beter te herkennen. Het zou nog tijden duren voordat ze ook de woorden vond om aan te geven wat ze nodig had en voldoende uitlaatkleppen om deze spanning los te laten.

Heike was binnengekomen als meisje zonder toekomst, zou de rest van haar leven in een instelling wonen en een opleiding afronden was waarschijnlijk niet mogelijk. Inmiddels functioneert ze veel beter dan we als begeleiding op groep en in school ooit hadden kunnen dromen en volgt zelfs met succes al enkele jaren een reguliere beroepsopleiding. Wat een verandering! Dát had ik nooit zonder mijn collega’s en mét een flinke dosis lef kunnen doen.

Xandra van Hooff

Xandra van Hooff is eigenaar en hoofdtrainer bij GaveMensen. Zij is uke-yogi, oppernerd, HSP queen en momenteel in opleiding tot de superheld Mega Mildheid. Wil jij een programma volgen? Kijk in de menu's voor de verschillende opties of stuur een mailtje voor meer informatie.