Hoewel hoogsensitiviteit voornamelijk wordt bestudeerd binnen de psychologie raakt het onderwerp ook aan gebieden waar de sociologie en de sociale neurowetenschap zich mee bezig houden. We hebben het hier over de studie naar de manier waarop mensen zich tot elkaar en zichzelf verhouden, en de biologische basis daarvan. Denk hierbij aan onderwerpen zoals theory of mind, het zelf, mindfulness, emotionele regulatie, stereotypering, empathie, sociale pijn, status, eerlijkheid, samenwerking, verbondenheid, moraliteit, mededogen, misleiding, vertrouwen en het nastreven van doelen. Dit zijn nu net ook allemaal onderwerpen en thema’s die veelvuldig genoemd worden in blogs, lezingen en gesprekken over hoogsensitiviteit.

Uit de sociale neurowetenschap weten we inmiddels dat veel van onze motivatie die sociaal gedrag stuurt, wordt beheerst door een overkoepelend organisatieprincipe: het minimaliseren van bedreiging en het maximaliseren van beloning. Elke positieve emotie of beloning creëert over het algemeen actie terwijl een negatieve emotie of straf tot vermijding leidt. Dit is interessant wanneer we kijken naar HSP’ers omdat bekend is dat hoogsensitiviteit veelvuldig in verband gebracht is met vermijdend gedrag. Het SCARF-model zou daarmee inzicht kunnen geven in de situaties waarin het zich voor doet, zodat van daaruit een keuze in gedrag mogelijk wordt.

Zo is uit de sociale neurowetenschap bekend dat verschillende domeinen van sociale ervaring putten uit dezelfde hersennetwerken van de primaire levensbehoeften. Deze hersennetwerken worden gebruikt om beloning te maximaliseren en bedreiging te minimaliseren. Met andere woorden: sociale behoeften worden op dezelfde manier behandeld in de hersenen als de behoefte aan voedsel en water (interessant om het onderzoek van Bianca Acevedo even te vermelden omdat zij onderzocht heeft hoe het hoogsensitieve brein reageert op (sociale) prikkels). Daarnaast is ontdekt dat onze bedreigingsreactie (fight-flight-freeze) een heel normaal verschijnsel is, maar dat het ook in minimale dosis ingezet moet worden in sociale interacties. 

Het SCARF-model

Het SCARF-model is een door David Rock (2008) ontwikkeld model naar aanleiding van de belangrijke ontdekkingen in de neurowetenschappen. Het model legt de gemeenschappelijke factoren vast die een beloning of dreigingsreactie in sociale situaties activeren. Het SCARF-model stelt dat er 5 domeinen zijn die we ofwel als belonend, ofwel als bedreigend kunnen ervaren: je Status; je gevoel van zekerheid (Certainty); je Autonomie; je gevoel ‘erbij te horen’ (Relatedness) en je perceptie van rechtvaardigheid (Fairness).

Het labelen en begrijpen van deze drijvers vestigt bewustzijn op anderszins niet-bewuste processen, die op twee manieren kunnen helpen. Ten eerste, door de stuurprogramma’s te kennen die een dreigingsreactie veroorzaken kunnen mensen interacties ontwerpen om bedreigingen tot een minimum te beperken. Ten tweede maakt kennis van de drijfveren die een respons op beloning kunnen activeren dat mensen in staat zijn om anderen effectiever te motiveren door interne beloningen in te zetten. Hierdoor wordt de de afhankelijkheid van externe beloningen, zoals geld, verminderd. Een lijnmanager kan bijvoorbeeld meer autonomie toekennen als beloning voor goede prestaties.

Het SCARF-model omvat vijf domeinen van menselijke sociale ervaring welke de netwerken ‘primaire beloning’ of ‘primaire dreiging’ (en bijbehorende netwerken) in de hersenen activeren. Een waargenomen bedreiging van iemands status activeert bijvoorbeeld vergelijkbare hersennetwerken als een bedreiging voor iemands leven. Op dezelfde manier activeert een waargenomen toename in eerlijkheid hetzelfde beloningscircuit als het ontvangen van een geldelijke beloning.

De 5 factoren die samen SCARF vormen nog een keer op een rijtje:

  1. Status: hoe belangrijk je wordt geacht door anderen;
  2. Certainty: zekerheid, het gevoel de toekomst te kunnen voorspellen;
  3. Autonomy: zeggenschap over eigen leven en doen en laten;
  4. Relatedness: een gevoel van veiligheid doordat je ervaart vrienden te hebben en erbij te horen;
  5. Fairness: het gevoel dat je eerlijk behandeld wordt, en anderen elkaar ook zo behandelen.

Als je dit rijtje zo ziet, lijkt het heel logisch. Maar dat was niet altijd het geval. Het lijkt zo omdat David Rock het achteraf allemaal heeft beredeneerd en uitgelegd, maar tot dat dit bekend was waren we ons er niet van bewust. Achter dit alles gaat het idee dat onze hersenen zich gedragen op een manier die gepercipieerde (verwachtte) bedreigingen probeert te minimaliseren en de beloningen probeert te maximaliseren. In feite dus dat onze hersenen op dezelfde manier reageren op sociale behoeften als op onze primaire behoeften zoals voedsel en water. Zoals David Rock het omschrijft: “Data gathered through measures of brain activity, using fMRI and electro-encephalograph (EEG) machines or gauging hormonal secretions, suggests that the same neural responses that drive us toward food or away from predators, are triggered by our perceptions of the way we are treated by other people”.

Blijkbaar activeert het gevoel van te worden verstoten soortgelijke neurale reacties als honger. Bedreiging van onze sociale status verhoogt de cortisolspiegels op dezelfde manier als gebeurt met chronische angst en slaapgebrek. En onvoorspelbaarheid gebruikt dezelfde gebieden in de hersenen als fysieke pijn. Wanneer een stimulus wordt geassocieerd met positieve emoties of beloningen zul je hier naar alle waarschijnlijkheid op af gaan. Maar als het wordt geassocieerd met negatieve emoties of straffen, ervaar je het als een bedreiding en zul je het waarschijnlijk vermijden. Dat klinkt allemaal vrij eenvoudig.

 

Welke traditionele, primaire factoren activeren deze respons?

Welke sociale factoren / situaties activeren deze respons?

Benaderen

Beloningen in de vorm van geld, voedsel, water, seks, onderdak, fysieke activa om te overleven.

Blije, aantrekkelijke gezichten. Beloningen in de vorm van toenemende status, zekerheid, autonomie, verbondenheid, eerlijkheid.

Vermijden

Straf in de vorm van verwijdering van geld of andere middelen of bedreigingen, zoals een groot hongerig roofdier of een geweer.

Angstige, onaantrekkelijke, onbekende gezichten. Bedreigingen in de vorm van afnemende status, zekerheid, autonomie, verbondenheid of eerlijkheid.

Onze hersenen, en eigenlijk ons hele lichaam, vormt het fysieke substraat van ons handelen. Maar dit fysieke systeem staat niet los van de complexe interpersoonlijke, maatschappelijke en historische context waarin we leven.  Wat het SCARF-model zo nuttig maakt is dat het de vijf domeinen identificeert die de primaire belonings- en dreigingsnetwerken in de hersenen activeren.

Meer lezen over het SCARF-model? Ik bespreek de afzonderlijke domeinen in de blogs: statuscertainty, autonomy relatedness en fairness.

Xandra van Hooff

Xandra’s werk gaat over acceptatie en overvloed. In haar bedrijf GaveMensen geeft en deelt ze kennis uit de diepere verwerking als kern van hoogsensitiviteit en openheid voor ervaringen voortkomen uit overexcitabilities. Ze vertelt waargebeurde verhalen waarin kleine details worden uitvergroot en wijst je precies op de aspecten van je leven waar groei mogelijk is. Xandra vertrouwt erop dat altijd alles goed komt, zij houdt er niet van risico’s te nemen maar laat zich ook nooit tegenhouden door ‘ja, maar’ en ‘wat als’-gedachten om haar dromen te verwezenlijken. Deze can-do mentaliteit zien we terug in de opleidingen Moed om te Falen & Lef om te Stralen. Hierin leer je ruimte maken voor jouw ongetemde binnenkant zodat creativiteit, gekkigheid, speelsheid en de levenslust weer volop kan stromen! Xandra wijst je in haar jaartrajecten op de lessen die je in je leven hebt mogen leren, maar waar je de vruchten nog niet van hebt geplukt. Dankzij haar vergrootglas kun je dit nu integreren en echt eigen maken. Laat deze energie in je voordeel werken en neem je jouw stap met positiviteit en het vertrouwen in een gunstige afloop. Klik op het menu hierboven voor het aanbod.